کتاب افسانه های آذربایجان

«افسانه‌های آذربایجان» نوشته‌ی صمد بهرنگی و بهروز دهقانی، داستان‌های محلی و عامیانه‌‌ای است که کودکان و نوجوانان را با فرهنگ و آیین‌های آذربایجان آشنا می‌کند.
صمد بهرنگی (1347-1318) علاقه خاصی به افسانه‌های آذربایجان داشت و آن را منعکس‌کننده‌ی احوالات مردمانی می‌دانست از طبقات محروم که حسرت و دردهای خود را در قالب تمثیل از درون سینه‌ها به بیرون می‌کشیدند. افسانه‌های صمد همه از یک جنس است؛ قهرمانی که راه‌های مبارزه را می‌آموزد و در تقابل با ناراستی‌ها می‌داند چطور باید مقاومت و ایستادگی کرد. «افسانه‌های آذربایجان» اثری است مستقیما از زبان مردم کوچه و بازار که زنده‌ترین تصاویر از ریشه‌های فرهنگی آذزبایجان را به تصویر می‌کشد و به ‌قول نویسنده، جدالی ‌است پیگیر میان وزیران و مردم درگیر ستم.
این کتاب مقدمه‌ای دارد با عنوان «مشخصات قهرمان در افسانه‌های آذربایجان» به قلم صمد بهرنگی که در آن به ویژگی‌های افسانه‌های آذربایجان پرداخته است. او در این مقدمه داستان‌های فولکلور آذربایجان را به سه دسته تقسیم می‌کند. دسته‌ی اول، داستان‌های حماسی مخلوط با عشق‌های پهلوانی و دلاوری‌ها و مبارزه با پادشاهان و خوانین و فئودال‌ها. از این دست داستان‌ها می‌توان داستان‌های بسیار شورانگیز کوراوغلو را نام برد که هفده داستان است و بعد هم داستان‌های کتاب دده‌قورقود. دسته‌ دوم افسانه‌های صرفا عاشقانه هستند. داستان‌های بسیار مشهور «عاشق غریب»، «طاهر‌میرزا»، «اصلی و کرم» و... از این نوع داستان‌ها هستند. دسته‌‌ سوم هم افسانه‌هایی هستند برای بچه‌ها و نوه‌ها و نتیجه‌ها که در شب‌های دراز زمستان پای کرسی برای سرگرمی و فرو‌رفتن به خواب شیرین و شکر گفته می‌شود. صمد درباره‌‌ ادبیات فولکلور می‌گوید: «افسانه قسمت مهمی از فولکلور را تشکیل می‌دهد. در افسانه‌ها علاوه بر چیزهای دیگر که عموما از فولکلور عاید جامعه‌شناسان و غیره می‌شود، می‌توان بهترین و اصیل‌ترین زبان نثر را پیدا نمود. به‌علاوه افسانه‌ها سرشار از ترکیبات و تعبیرهای لطیف زبان‌ها هستند. مثلا در داستان‌های کوراوغلو می‌توان بهترین نمونه نثر زبان ترکی را سراغ گرفت. اصولا فولکلور نشان‌دهنده و منعکس‌کننده احوال و افکار و آرزوهای طبقات محروم و پایین اجتماع است و گاهی که از بالاترها و اشراف صحبت می‌شود هنگامی است که طبقات محروم به ناچار ضمن امرار معاش و تحصیل روزی با آن‌ها برخورد می‌کنند».
«دختر حاجی صیاد»، «پدر هفت دختر و پدر هفت پسر»، «آدی و بودی»، «قصه‌ی آه»، «دختر درزی و شاهزاده»، «شتر و روباه»، «آلتین توپ»، «اذان‌گو»، «گل خندان»، «ای‌وای‌های»، «نخودی»، «ملک محمد»، «بیزووم»، «پیرزن و سه دخترش»، «گرگ و گوسفند»، «عروسک سنگ صبور»، «بی‌بی‌لی‌جان»، «موش گرسنه»، «دیو پخمه»، «شیر و روباه»، «هفت جفت کفش آهنی، هفت‌ تا عصای آهنی» و... عناوین برخی از افسانه‌هایی است که در این کتاب آمده است.
«افسانه‌های آذربایجان» برای پژوهشگران ادبیات عامه و خوانندگان علاقه‌مند به داستان‌های فولکلور، کتابی خواندنی و جذاب است.